Rối loạn giấc ngủ là nhóm bệnh lý làm thay đổi thời lượng, chất lượng hoặc thời điểm của giấc ngủ, khiến người bệnh không phục hồi được sau một đêm. Y học hiện phân loại hơn 80 rối loạn giấc ngủ khác nhau, nhưng trên thực tế chỉ khoảng sáu nhóm chiếm phần lớn số ca. Điểm chung của chúng là người mắc thường nghĩ mình chỉ “ngủ không ngon”, nên trì hoãn đi khám nhiều năm.
Tóm tắt nhanh
- Sáu nhóm thường gặp: mất ngủ, ngưng thở khi ngủ, hội chứng chân không yên, ngủ rũ, rối loạn nhịp sinh học và cận giấc ngủ.
- Dấu hiệu cảnh báo chung: buồn ngủ ban ngày kéo dài dù đã ngủ đủ giờ.
- Mất ngủ và ngưng thở khi ngủ chiếm đa số ca ở người trưởng thành.
- Mốc cần đi khám: triệu chứng kéo dài trên 3 tháng hoặc ảnh hưởng tới công việc, lái xe.
- Hầu hết đều điều trị được, nhiều trường hợp không cần dùng thuốc.
Rối loạn giấc ngủ là gì?
Rối loạn giấc ngủ là tình trạng giấc ngủ bị thay đổi về thời lượng, chất lượng hoặc thời điểm, đủ để gây khó chịu hoặc ảnh hưởng đến sinh hoạt ban ngày. Bảng phân loại quốc tế về rối loạn giấc ngủ (ICSD-3) của Viện Hàn lâm Y học Giấc ngủ Hoa Kỳ xếp chúng thành bảy nhóm lớn, với hơn 80 chẩn đoán cụ thể.
Điều quan trọng cần phân biệt: một đêm khó ngủ không phải là rối loạn giấc ngủ. Chỉ khi tình trạng lặp lại đủ thường xuyên và kéo theo hệ quả ban ngày thì mới cần đặt vấn đề bệnh lý.
Có những loại rối loạn giấc ngủ nào thường gặp?
Sáu nhóm dưới đây chiếm phần lớn số ca thực tế. Mỗi nhóm có một dấu hiệu đặc trưng riêng giúp phân biệt ngay từ đầu.
| Rối loạn | Dấu hiệu đặc trưng | Hướng xử lý chính |
|---|---|---|
| Mất ngủ | Khó vào giấc hoặc thức giấc giữa đêm rồi không ngủ lại được | Liệu pháp hành vi nhận thức (CBT-I) |
| Ngưng thở khi ngủ | Ngáy to, có lúc ngưng thở được người khác chứng kiến | Máy CPAP |
| Hội chứng chân không yên | Cảm giác khó chịu ở chân về đêm, buộc phải cử động | Bổ sung sắt nếu thiếu, thuốc theo chỉ định |
| Ngủ rũ | Cơn buồn ngủ ập đến đột ngột giữa ban ngày | Thuốc điều trị chuyên khoa |
| Rối loạn nhịp sinh học | Ngủ được nhưng lệch giờ so với nhịp sinh hoạt | Liệu pháp ánh sáng, điều chỉnh lịch ngủ |
| Cận giấc ngủ | Mộng du, nói mớ, nghiến răng, ác mộng | Bảo đảm an toàn, xử lý yếu tố thúc đẩy |
Dấu hiệu nào cho thấy giấc ngủ đang có vấn đề bệnh lý?
Dấu hiệu cảnh báo chung nhất là buồn ngủ quá mức vào ban ngày dù đã nằm trên giường đủ 7–9 tiếng. Khi cơ thể ngủ đủ giờ mà vẫn không phục hồi, nghĩa là chất lượng giấc ngủ đang bị phá vỡ bởi điều gì đó.
Các dấu hiệu khác đáng chú ý:
- Mất hơn 30 phút mới vào được giấc, lặp lại nhiều đêm trong tuần
- Thức giấc từ 2 lần trở lên mỗi đêm và khó ngủ lại
- Ngáy to kèm những khoảng lặng bất thường
- Ngủ gật khi đang họp, đang xem tivi, nguy hiểm nhất là khi đang lái xe
- Phải dựa vào rượu hoặc thuốc ngủ mới ngủ được
- Người ngủ cùng phàn nàn về cử động, tiếng động hoặc hành vi bất thường của bạn khi ngủ
Rối loạn giấc ngủ gây hậu quả gì nếu để lâu?
Giấc ngủ kém kéo dài không chỉ gây mệt. Nó làm tăng nguy cơ tăng huyết áp, bệnh tim mạch, đái tháo đường type 2, béo phì, trầm cảm và suy giảm trí nhớ. Riêng buồn ngủ ban ngày còn là nguyên nhân trực tiếp của tai nạn giao thông và tai nạn lao động.
Điểm đáng nói là chiều ngược lại cũng đúng: nhiều bệnh mạn tính làm giấc ngủ tệ đi, tạo thành vòng xoắn. Cắt được vòng xoắn này thường cải thiện cả hai phía.
Khi nào cần đi khám chuyên khoa giấc ngủ?
Nên đi khám khi triệu chứng kéo dài trên 3 tháng, xuất hiện từ 3 đêm mỗi tuần trở lên, và đã ảnh hưởng rõ đến công việc hoặc tâm trạng ban ngày. Đây là ngưỡng y học dùng để phân biệt mất ngủ mạn tính với mất ngủ thoáng qua.
Cần đi khám sớm hơn, không chờ đủ 3 tháng, nếu có bất kỳ điều nào sau đây:
- Ngáy to kèm ngưng thở được người khác chứng kiến
- Ngủ gật khi lái xe hoặc vận hành máy móc
- Cơn buồn ngủ ập đến đột ngột không cưỡng lại được
- Hành vi bất thường khi ngủ có nguy cơ gây thương tích
- Đang có tăng huyết áp khó kiểm soát hoặc rối loạn nhịp tim
Khám ở đâu: chuyên khoa hô hấp, thần kinh, hoặc đơn vị giấc ngủ của các bệnh viện lớn. Nên ghi nhật ký giấc ngủ trong 1–2 tuần trước khi đi khám và rủ người ngủ cùng đi theo, vì họ thường là người mô tả triệu chứng chính xác hơn chính bệnh nhân.
Câu hỏi thường gặp
Rối loạn giấc ngủ có tự khỏi không?
Rối loạn thoáng qua do căng thẳng hoặc lệch múi giờ thường tự hết khi yếu tố gây ra biến mất. Nhưng rối loạn kéo dài trên 3 tháng hiếm khi tự khỏi và thường nặng dần, vì cơ thể hình thành thói quen ngủ sai và tâm lý lo sợ mất ngủ.
Mất ngủ và ngưng thở khi ngủ khác nhau thế nào?
Mất ngủ là không ngủ được. Ngưng thở khi ngủ là ngủ được nhưng giấc ngủ bị phá vỡ hàng trăm lần mà người bệnh không hay biết. Người mất ngủ biết mình thức; người ngưng thở khi ngủ thường chỉ thấy mệt mà không hiểu vì sao.
Uống thuốc ngủ có phải là cách điều trị không?
Thuốc ngủ chỉ là giải pháp ngắn hạn và phải do bác sĩ kê. Với mất ngủ mạn tính, liệu pháp hành vi nhận thức (CBT-I) mới là điều trị hàng đầu, hiệu quả bền hơn thuốc và không gây lệ thuộc.
Rối loạn giấc ngủ có di truyền không?
Một số có yếu tố gia đình rõ, như ngủ rũ, hội chứng chân không yên và mộng du. Với ngưng thở khi ngủ, yếu tố di truyền thể hiện gián tiếp qua cấu trúc xương hàm mặt và xu hướng tăng cân.
Đi khám giấc ngủ thì bác sĩ làm gì?
Bác sĩ hỏi bệnh sử, thói quen ngủ, thuốc đang dùng, và thường cho làm bộ câu hỏi đánh giá mức buồn ngủ. Nếu nghi ngờ ngưng thở khi ngủ hoặc rối loạn vận động, bạn sẽ được chỉ định đo đa ký giấc ngủ qua đêm.
Nguồn tham khảo
- Bảng phân loại quốc tế về rối loạn giấc ngủ (ICSD-3), American Academy of Sleep Medicine. Xem nguồn
- Sleep Disorder. StatPearls, NCBI Bookshelf. Xem nguồn
- About Sleep. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Xem nguồn
Lưu ý y tế: Nội dung trong bài mang tính chất cung cấp kiến thức, không thay thế cho chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ. Nếu bạn có vấn đề kéo dài về giấc ngủ, hãy đến khám tại chuyên khoa hô hấp, thần kinh hoặc đơn vị giấc ngủ.